فراتر از بازی: ۶ اپلیکیشن تخصصی برای توانبخشی شناختی و افزایش ضریب هوشی
در قسمت قبلی مقالات سیناپس، با تعدادی از ابزارهای پایه برای شروع تمرینات مغزی آشنا شدیم. اما اگر به دنبال تمرینات جدیتر، چالشبرانگیزتر و با اهداف درمانی خاص هستید، این لیست برای شماست. اپلیکیشنهایی که در ادامه معرفی میکنیم، فراتر از سرگرمیهای روزمره هستند؛ آنها بر اساس پروتکلهای دقیق عصبشناسی برای هدف قرار دادن هوش سیال، مدیریت تروما و مهارتهای دیداری-فضایی طراحی شدهاند.
چه دانشجو باشید و به دنبال افزایش ظرفیت یادگیری، و چه درمانگری که به دنبال ابزارهای کمکی برای مراجعین خود است، این ۶ اپلیکیشن جعبهابزار شما را تکمیل میکنند.
آنچه در این مقاله میخوانید:
۱. Schulte Table: لیزرِ تمرکز و تندخوانی
جدول شولت (Schulte Table) یکی از قدیمیترین و معتبرترین تستهای روانسنجی است که اکنون به یک ابزار تمرینی قدرتمند تبدیل شده است. این تمرین شامل شبکهای از اعداد به هم ریخته است که باید با چشم (بدون حرکت سر) و به ترتیب پیدا شوند.
کارکرد شناختی و درمانی:
این تمرین مستقیماً توجه محیطی (Peripheral Vision) و سرعت اسکن دیداری را تقویت میکند.
- کمک به ADHD: با افزایش دامنه توجه و تمرکز بر یک تکلیف واحد.
- تندخوانی: با گسترش زاویه دید، چشم شما قادر خواهد بود کلمات بیشتری را در یک نگاه ببیند.
۲. Visuospatial Games: جهتیابی و درک فضا
هوش دیداری-فضایی توانایی درک و تجسم اشیاء در فضا است. اپلیکیشن Visuospatial Games (اغلب از سری Senior Games) بر چرخش ذهنی و تخمین مسافت تمرکز دارد.
چرا اهمیت دارد؟
ضعف در این مهارت یکی از نشانههای اولیه در برخی انواع زوال عقل است. همچنین در بازتوانبخشی بیمارانی که دچار سکته مغزی در نیمکره راست شدهاند (و دچار غفلت یکسویه یا Neglect هستند)، تحریک این نواحی بسیار حیاتی است.
۳. Train your Brain: پیشگیری عمومی
اپلیکیشن Train your Brain یک مجموعه جامع (All-in-one) است. این برنامه به جای تمرکز بر یک مهارت خاص، سعی میکند مغز را در حالت “آمادهباش” نگه دارد.
کاربرد اصلی:
این اپلیکیشن برای سالمندان و افرادی که میخواهند از پیری شناختی (Cognitive Aging) پیشگیری کنند ایدهآل است. تنوع بازیها باعث میشود مغز به یک الگوی خاص عادت نکند و مدام با چالشهای کوچک و جدید روبرو شود که اساس ایجاد نورونهای جدید است.
۴. Elevate: باشگاه مهارتهای واقعی
برخلاف سایر اپلیکیشنها که بازیهای انتزاعی ارائه میدهند، Elevate روی مهارتهای کاربردی زندگی تمرکز دارد: نوشتن، گوش دادن، صحبت کردن و ریاضیات سریع.
اثرگذاری علمی:
تحقیقات مستقل نشان دادهاند که کاربرانی که به طور مداوم از Elevate استفاده میکنند، در آزمونهای مهارتهای کلامی و سرعت پردازش اطلاعات نسبت به گروه کنترل عملکرد بهتری دارند. این اپلیکیشن برای افرادی که احساس میکنند “نوک زبانشان گیر میکند” (مشکل در بازیابی کلمات) بسیار مفید است.
۵. Tetris: واکسنی برای تروما و PTSD
شاید تعجب کنید که نام یک بازی کلاسیک را در این لیست میبینید. اما تتریس (Tetris) اکنون موضوع تحقیقات جدی در دانشگاه آکسفورد است.
مکانیسم اثر بر PTSD:
مطالعات نشان دادهاند که انجام بازی تتریس (بهویژه بلافاصله پس از دیدن یک صحنه دلخراش یا یادآوری تروما)، ظرفیت “حافظه دیداری-فضایی” مغز را اشغال میکند. این اشغال شدن باعث میشود مغز نتواند تصویر آسیبزا را به حافظه بلندمدت منتقل و تثبیت کند. در نتیجه، تعداد فلشبکها (Flashbacks) و خاطرات مزاحم در بیماران PTSD به طرز معناداری کاهش مییابد.
۶. Dual N-Back: دشوار اما موثرترین
اگر بخواهیم تنها یک تمرین را نام ببریم که پتانسیل افزایش هوش سیال (Fluid Intelligence) و IQ را دارد، آن Dual N-Back است. در این تمرین، شما باید همزمان موقعیت مکانی یک مربع و صدایی که میشنوید را با گامهای قبلی (N گام به عقب) مقایسه کنید.
مستندات علمی:
این تمرین مستقیماً حافظه کاری (Working Memory) را در بالاترین حد درگیر میکند. مطالعه مشهور Jaeggi و همکاران (۲۰۰۸) نشان داد که این تمرین برخلاف سایر بازیهای مغزی، دارای “اثر انتقال” (Transfer Effect) است؛ یعنی مهارت کسب شده در بازی به حل مسائل جدید در دنیای واقعی منتقل میشود.
نتیجهگیری و منابع مطالعاتی
مغز انسان ماشین پیچیدهای است که نیاز به تعمیر و نگهداری دارد. اپلیکیشنهای معرفی شده در این لیست (به ویژه N-Back و Tetris) نمونههای درخشانی از تلاقی تکنولوژی و علوم اعصاب هستند. پیشنهاد میکنیم یکی از این موارد را انتخاب کرده و حداقل به مدت ۲۱ روز، روزانه ۲۰ دقیقه تمرین کنید تا اثرات آن را ببینید.
برای یادگیری اصولی نحوه استفاده از این ابزارها در درمان، میتوانید در دوره جامع توانبخشی شناختی سیناپس شرکت کنید.
منابع علمی (References):
- Iyadurai, L., et al. (2018). Preventing intrusive memories after trauma via a brief cognitive intervention using Tetris. Molecular Psychiatry.
- Jaeggi, S. M., Buschkuehl, M., Jonides, J., & Perrig, W. J. (2008). Improving fluid intelligence with training on working memory. PNAS.
- Porzat, F., et al. (2014). Schulte Table and attention training validation.
